Termiz muloqoti: Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikning yangi mintaqaviy arxitekturasi Термиз мулоқоти: Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро боғлиқликнинг янги минтақавий архитектураси
Bugungi xalqaro munosabatlar tizimi keskin o‘zgarishlar, geosiyosiy raqobat, transport zanjirlarining uzilishi, iqlim o‘zgarishi, oziq-ovqat va energetika xavfsizligi bilan bog‘liq murakkab jarayonlar ta’sirida shakllanmoqda. Bunday sharoitda davlatlar o‘rtasidagi ishonch, muloqot va amaliy hamkorlik har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, Markaziy va Janubiy Osiyo kabi tarixan o‘zaro bog‘langan, biroq zamonaviy davrda to‘liq ochilmagan ulkan salohiyatga ega mintaqalar uchun o‘zaro bog‘liqlik masalasi nafaqat iqtisodiy, balki strategik, siyosiy va sivilizatsion ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tashabbusi aynan mana shu tarixiy ehtiyojga javob sifatida maydonga chiqdi. Bu tashabbusning mohiyati shundaki, xavfsizlik faqat harbiy yoki siyosiy choralar bilan emas, balki iqtisodiy rivojlanish, transport yo‘laklari, savdo aloqalari, ta’lim, madaniyat va inson kapitali orqali ham ta’minlanadi. Ya’ni, rivojlanish — xavfsizlikning oqibati emas, balki uning asosiy shartidir.
Mazkur yondashuv 2021-yil iyul oyida Toshkent shahrida o‘tkazilgan “Markaziy va Janubiy Osiyo: mintaqaviy o‘zaro bog‘liqlik. Tahdidlar va imkoniyatlar” mavzusidagi xalqaro konferensiyada institutsional mazmun kasb etdi. Ushbu anjuman Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan tashkil etildi va mintaqalararo hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqish uchun muhim siyosiy-ekspert maydonga aylandi. Mazkur jarayonning xalqaro e’tirofi sifatida 2022-yilda BMT Bosh Assambleyasi tomonidan “Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni mustahkamlash” rezolyutsiyasi qabul qilindi. E’tiborlisi, ushbu rezolyutsiya O‘zbekiston Prezidenti tashabbusi bilan ishlab chiqilib, 40 dan ortiq davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Bu esa O‘zbekiston ilgari surayotgan g‘oyalar nafaqat milliy yoki mintaqaviy, balki xalqaro ahamiyatga ega ekanini yaqqol ko‘rsatadi.
Termiz muloqoti ana shu yirik diplomatik va intellektual jarayonning amaliy davomi hisoblanadi. 2025-yil may oyida ishga tushirilgan ushbu muloqot Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasida barqaror, tizimli va amaliy hamkorlik muhitini shakllantirishga qaratilgan doimiy platforma sifatida namoyon bo‘ldi. Uning birinchi yig‘ilishi keng ishtirokchilar tarkibi, ko‘p tomonlama formati va amaliy yo‘nalishi bilan xalqaro ekspertlar hamjamiyatida katta qiziqish uyg‘otdi. 2025-yil dekabr oyida Dohadagi xalqaro forum doirasida Termiz muloqotiga bag‘ishlangan alohida sessiyaning tashkil etilgani ham mazkur tashabbusga xalqaro e’tibor ortib borayotganini tasdiqlaydi.
2026-yil 4–6-iyun kunlari Toshkent, Termiz va Samarqand shaharlarida o‘tkazilishi rejalashtirilgan Termiz muloqotining ikkinchi yig‘ilishi ushbu platformaning yangi bosqichini boshlab beradi. Bu safar asosiy e’tibor umumiy g‘oyalar va konseptual yondashuvlardan aniq amaliy mexanizmlarga o‘tishga qaratiladi. Ya’ni, muloqotning maqsadi faqat fikr almashish emas, balki siyosiy muloqot, iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlik, transport-logistika, iqlimga moslashuv va madaniy-gumanitar hamkorlik bo‘yicha amaliy natijalarga erishishdir.
Termiz muloqotining muhim xususiyati shundaki, u O‘zbekistonning proaktiv, pragmatik va ochiq tashqi siyosatini ifoda etadi. O‘zbekiston o‘zini qarama-qarshi bloklar o‘rtasidagi tanlovga majbur bo‘lgan davlat sifatida emas, balki turli mintaqalar, bozorlar va sivilizatsiyalar o‘rtasida muloqot tashkil etuvchi ishonchli maydon sifatida namoyon etmoqda. Bu jihatdan Termiz muloqoti, Farg‘ona tinchlik forumi, Samarqand iqlim forumi, “Samarqand birdamlik tashabbusi” va ShHT doirasida ilgari surilgan yaxshi qo‘shnichilik, ishonch va transchegaraviy sheriklik g‘oyalari bir-birini to‘ldiruvchi yagona tizimni tashkil qiladi.
Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikning eng muhim yo‘nalishlaridan biri — transport-logistika sohasidir. Markaziy Osiyo davlatlari dengizga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqish imkoniyatiga ega emas. Shu sababli transport yo‘laklarini diversifikatsiya qilish, tashqi bozorlarga chiqishni yengillashtirish va yuk tashish xarajatlarini kamaytirish mintaqaning uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, Markaziy Osiyo davlatlarining tashqi bozorlarga transport orqali bog‘lanish darajasi taxminan 60 foiz atrofida bo‘lib, bu ko‘rsatkich Yevropa Ittifoqi va ASEAN davlatlarida 95 foizdan yuqori. Shuningdek, mintaqada transport xarajatlari ba’zan tovar yakuniy qiymatining 50 foizigacha yetadi, bu esa o‘rtacha jahon ko‘rsatkichidan bir necha barobar yuqori.
Ana shu nuqtayi nazardan Transafg‘on koridori strategik ahamiyatga ega. U Markaziy Osiyo davlatlariga Hind okeani portlariga eng qisqa chiqish imkonini beradi, Janubiy Osiyoni Markaziy Osiyo, Rossiya, Xitoy va Yevropa bozorlari bilan bog‘laydi. Bu loyiha faqat temir yo‘l yoki transport masalasi emas; u mintaqaviy iqtisodiy integratsiya, Afg‘onistonni tinch rivojlanish jarayonlariga jalb etish va Yevroosiyoda yangi savdo arxitekturasini shakllantirish vositasidir. Shu ma’noda O‘zbekiston geografik cheklanganlikni logistik ustunlikka aylantirishga intilayotgan davlat sifatida maydonga chiqmoqda.
Afg‘oniston ushbu jarayonda alohida o‘rin tutadi. U Markaziy va Janubiy Osiyoni bog‘lovchi tabiiy ko‘prikdir. O‘zbekistonning Afg‘onistonga nisbatan siyosati izchil va amaliy xarakterga ega. 2021-yildan buyon Afg‘onistonga 15 ta gumanitar konvoy orqali 13 ming tonnadan ortiq insonparvarlik yordami yuborilgan. Bundan tashqari, ikki tomonlama savdo-iqtisodiy aloqalar ham jadal rivojlanmoqda: 2025-yilda O‘zbekiston va Afg‘oniston o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 1,7 milliard AQSH dollariga yetgan bo‘lib, bu oldingi yilga nisbatan 55 foizga ko‘pdir. Bu raqamlar O‘zbekiston Afg‘onistonni muammo manbai sifatida emas, balki mintaqaviy rivojlanish va barqarorlik jarayonlarining muhim ishtirokchisi sifatida ko‘rayotganini ko‘rsatadi.
Termiz shahrining tanlanishi ham tasodifiy emas. Termiz tarixan Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasida savdo, madaniyat, ilm-fan va dinlar muloqoti kesishgan hudud bo‘lgan. Bu shahar qadimda Baqtriya, Kushon davlati, Buyuk ipak yo‘li va turli sivilizatsiyalar almashinuvida muhim markaz vazifasini bajargan. Bugun esa Termiz O‘zbekistonning janubiy darvozasi, Afg‘oniston va Janubiy Osiyo bilan amaliy hamkorlikning zamonaviy markazi sifatida shakllanmoqda.
Bunga aniq misollar yetarli. 2024-yil 29-avgustda ochilgan 36 gektar maydonga ega “Termiz” xalqaro savdo markazi Afg‘oniston bilan chegaradan 500 metr masofada joylashgan. U yerda 15 kunlik vizasiz rejim joriy etilgan. Markaz hududida 3000 dan ortiq do‘kon, bojxona, bank, davlat xizmatlari va eksport salohiyatini namoyish etuvchi infratuzilmalar faoliyat yuritmoqda. Ushbu savdo hududida taqdim etilayotgan mahsulotlarning yillik eksport hajmi 1,2 milliard AQSH dollariga baholanmoqda. Markazda 1000 dan ortiq mahalliy aholi va 140 nafarga yaqin Afg‘oniston fuqarosi ish bilan ta’minlangan. Bu esa o‘zaro bog‘liqlik g‘oyasi qog‘ozdagi shior emas, balki ish o‘rinlari, eksport, xizmatlar va insonlar taqdiri bilan bog‘liq amaliy voqelik ekanini ko‘rsatadi.
Yana bir muhim misol — “Termiz Kargo Sentr” xalqaro transport-logistika xabidir. 2016-yildan faoliyat yuritib kelayotgan mazkur markaz Afg‘oniston, Tojikiston va Turkmaniston kesishgan hududda joylashgan. 2021-yildan buyon u BMTning Jahon oziq-ovqat dasturi va Qochqinlar bo‘yicha oliy komissarligi tomonidan Afg‘onistonga gumanitar yuklarni yetkazishda foydalanib kelinmoqda. Demak, Termiz nafaqat savdo va logistika, balki insonparvarlik diplomatiyasining ham muhim tayanch nuqtasiga aylanmoqda.
Shuningdek, 2018-yilda tashkil etilgan Afg‘oniston fuqarolari uchun ta’lim markazi ham O‘zbekistonning inson kapitaliga qaratilgan uzoq muddatli siyosatini namoyon etadi. Bu markazda 17 ta oliy ta’lim va 16 ta o‘rta maxsus, kasbiy ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha afg‘on yoshlari o‘qitilmoqda. Faoliyat davomida 800 nafardan ortiq Afg‘oniston fuqarosi ta’lim olgan, ularning 200 nafari qizlar va ayollardir. Bu raqamlar Afg‘onistonni barqarorlashtirishda ta’lim va kasb-hunar tayyorgarligi naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Chunki tinchlik faqat siyosiy kelishuvlar bilan emas, balki bilimli, kasbli va ijtimoiy faol avlod orqali mustahkamlanadi.
Termiz muloqotining yana bir muhim yo‘nalishi — iqlim va ekologik barqarorlik masalasidir. Markaziy va Janubiy Osiyo iqlim o‘zgarishining salbiy oqibatlarini kuchli his etayotgan mintaqalar sirasiga kiradi. Suv tanqisligi, cho‘llanish, tuproq degradatsiyasi, havo ifloslanishi, muzliklar erishi va tabiiy ofatlar nafaqat milliy, balki transchegaraviy muammolardir. Shu bois iqlimga moslashuv, suv resurslaridan oqilona foydalanish, erta ogohlantirish tizimlari va raqamli gidrologik ma’lumotlar almashinuvi Markaziy va Janubiy Osiyo hamkorligining ajralmas qismiga aylanishi lozim.
O‘zbekiston bu sohada ham tashabbuskor pozitsiyani egallamoqda. Samarqand iqlim forumi, mintaqaviy iqlim sammiti, “Yashil kun tartibi”, iqlim o‘zgarishiga moslashish bo‘yicha mintaqaviy strategiya va atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan mintaqaviy dasturlar shu yo‘nalishdagi muhim qadamlardir. Bu jarayonlar Markaziy Osiyo endi faqat ekologik muammolardan zarar ko‘ruvchi hudud emas, balki ularga yechim taklif etayotgan faol mintaqaviy subyektga aylanayotganini anglatadi.
Madaniy-gumanitar hamkorlik esa o‘zaro bog‘liqlikning eng chuqur va barqaror asosidir. Markaziy va Janubiy Osiyo xalqlari asrlar davomida umumiy tarix, savdo yo‘llari, ilm-fan, madaniyat va ma’naviyat orqali bog‘lanib kelgan. Bugungi kunda ikki mintaqaning demografik salohiyati ham ulkan: aholining 60 foizdan ortig‘ini 30 yoshgacha bo‘lgan yoshlar tashkil etadi. Bu omil ta’lim, ilm-fan, akademik almashinuv, innovatsiya va inson kapitali sohalarida ulkan imkoniyatlar ochadi.
Shu nuqtayi nazardan Termiz muloqoti faqat diplomatlar yoki ekspertlar uchrashuvi emas. U yoshlar, olimlar, tadbirkorlar, ta’lim muassasalari, madaniyat va fuqarolik jamiyati vakillari uchun ham yangi imkoniyatlar eshigini ochadigan platforma bo‘lishi kerak. Chunki iqtisodiy loyihalarni amalga oshirish uchun ishonch, ishonch uchun esa xalqlar o‘rtasida yaqinlik, o‘zaro tushunish va madaniy muloqot zarur.
Samarqandga rejalashtirilgan tashrif ham shu ma’noda ramziy ahamiyatga ega. Samarqand asrlar davomida Sharq va G‘arb, Markaziy va Janubiy Osiyo, Yaqin Sharq va Yevropa o‘rtasida ilm-fan, savdo va diplomatiya markazi bo‘lib kelgan. “Samarqand ruhi” deganda aynan ochiqlik, bag‘rikenglik, muloqot va umumiy taraqqiyotga intilish tushuniladi. Prezident Shavkat Mirziyoyev diplomatiyasida Samarqand ana shu tarixiy merosni zamonaviy xalqaro tashabbuslar bilan bog‘lovchi maydonga aylandi.
Xulosa qilib aytganda, Termiz muloqoti Markaziy va Janubiy Osiyoni yaqinlashtirishga qaratilgan oddiy anjuman emas. U O‘zbekistonning yangi tashqi siyosiy tafakkurini, mintaqaviy mas’uliyatini va global darajadagi tashabbuskorligini ifoda etuvchi strategik platforma hisoblanadi. Uning negizida uchta asosiy g‘oya mujassam: ishonch orqali muloqot, muloqot orqali hamkorlik, hamkorlik orqali umumiy taraqqiyot.
Bugun xalqaro hamjamiyat O‘zbekistonning bu yo‘nalishdagi tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlamoqda. BMT rezolyutsiyasining qabul qilinishi, 40 dan ortiq davlatning ushbu tashabbusga xayrixohlik bildirishi, xalqaro tashkilotlar, ekspertlar va mintaqaviy sheriklarning Termiz muloqotiga qiziqishi buning yaqqol isbotidir. Termiz muloqoti orqali O‘zbekiston Markaziy va Janubiy Osiyo o‘rtasida yangi ishonch ko‘prigini barpo etmoqda. Bu ko‘prik savdo yo‘llari, temir yo‘llar, ta’lim dasturlari, madaniy aloqalar va insonparvarlik tashabbuslari orqali mustahkamlanadi.
Shu bois Termiz muloqotiga mintaqaviy hamkorlikning yangi arxitekturasi sifatida qarash maqsadga muvofiq. U Markaziy va Janubiy Osiyoni faqat geografik qo‘shni hududlar emas, balki umumiy manfaatlar, umumiy xavfsizlik va umumiy kelajakka ega makromintaqa sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston esa bu jarayonda tashabbuskor, tashkilotchi va ishonchli ko‘prik vazifasini bajarmoqda.
Sadullayev Qudrat Yusubbayevich
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat siyosati va boshqaruvi akademiyasi bosh ilmiy xodimi, yuridik fanlar doktori (DSc).
Бугунги халқаро муносабатлар тизими кескин ўзгаришлар, геосиёсий рақобат, транспорт занжирларининг узилиши, иқлим ўзгариши, озиқ-овқат ва энергетика хавфсизлиги билан боғлиқ мураккаб жараёнлар таъсирида шаклланмоқда. Бундай шароитда давлатлар ўртасидаги ишонч, мулоқот ва амалий ҳамкорлик ҳар қачонгидан ҳам муҳим аҳамият касб этмоқда. Айниқса, Марказий ва Жанубий Осиё каби тарихан ўзаро боғланган, бироқ замонавий даврда тўлиқ очилмаган улкан салоҳиятга эга минтақалар учун ўзаро боғлиқлик масаласи нафақат иқтисодий, балки стратегик, сиёсий ва цивилизацион аҳамиятга эга.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев томонидан илгари сурилган Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро боғлиқлик ташаббуси айнан мана шу тарихий эҳтиёжга жавоб сифатида майдонга чиқди. Бу ташаббуснинг моҳияти шундаки, хавфсизлик фақат ҳарбий ёки сиёсий чоралар билан эмас, балки иқтисодий ривожланиш, транспорт йўлаклари, савдо алоқалари, таълим, маданият ва инсон капитали орқали ҳам таъминланади. Яъни, ривожланиш — хавфсизликнинг оқибати эмас, балки унинг асосий шартидир.
Мазкур ёндашув 2021 йил июль ойида Тошкент шаҳрида ўтказилган “Марказий ва Жанубий Осиё: минтақавий ўзаро боғлиқлик. Таҳдидлар ва имкониятлар” мавзусидаги халқаро конференцияда институционал мазмун касб этди. Ушбу анжуман Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан ташкил этилди ва минтақалараро ҳамкорликни янги босқичга олиб чиқиш учун муҳим сиёсий-эксперт майдонга айланди. Мазкур жараённинг халқаро эътирофи сифатида 2022 йилда БМТ Бош Ассамблеяси томонидан “Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро боғлиқликни мустаҳкамлаш” резолюцияси қабул қилинди. Эътиборлиси, ушбу резолюция Ўзбекистон Президенти ташаббуси билан ишлаб чиқилиб, 40 дан ортиқ давлат томонидан қўллаб-қувватланди. Бу эса Ўзбекистон илгари сураётган ғоялар нафақат миллий ёки минтақавий, балки халқаро аҳамиятга эга эканини яққол кўрсатади.
Термиз мулоқоти ана шу йирик дипломатик ва интеллектуал жараённинг амалий давоми ҳисобланади. 2025 йил май ойида ишга туширилган ушбу мулоқот Марказий ва Жанубий Осиё ўртасида барқарор, тизимли ва амалий ҳамкорлик муҳитини шакллантиришга қаратилган доимий платформа сифатида намоён бўлди. Унинг биринчи йиғилиши кенг иштирокчилар таркиби, кўп томонлама формати ва амалий йўналиши билан халқаро экспертлар ҳамжамиятида катта қизиқиш уйғотди. 2025 йил декабрь ойида Доҳадаги халқаро форум доирасида Термиз мулоқотига бағишланган алоҳида сессиянинг ташкил этилгани ҳам мазкур ташаббусга халқаро эътибор ортиб бораётганини тасдиқлайди.
2026 йил 4–6 июнь кунлари Тошкент, Термиз ва Самарқанд шаҳарларида ўтказилиши режалаштирилган Термиз мулоқотининг иккинчи йиғилиши ушбу платформанинг янги босқичини бошлаб беради. Бу сафар асосий эътибор умумий ғоялар ва концептуал ёндашувлардан аниқ амалий механизмларга ўтишга қаратилади. Яъни, мулоқотнинг мақсади фақат фикр алмашиш эмас, балки сиёсий мулоқот, иқтисодий ўзаро боғлиқлик, транспорт-логистика, иқлимга мослашув ва маданий-гуманитар ҳамкорлик бўйича амалий натижаларга эришишдир.
Термиз мулоқотининг муҳим хусусияти шундаки, у Ўзбекистоннинг проактив, прагматик ва очиқ ташқи сиёсатини ифода этади. Ўзбекистон ўзини қарама-қарши блоклар ўртасидаги танловга мажбур бўлган давлат сифатида эмас, балки турли минтақалар, бозорлар ва цивилизациялар ўртасида мулоқот ташкил этувчи ишончли майдон сифатида намоён этмоқда. Бу жиҳатдан Термиз мулоқоти, Фарғона тинчлик форуми, Самарқанд иқлим форуми, “Самарқанд бирдамлик ташаббуси” ва ШҲТ доирасида илгари сурилган яхши қўшничилик, ишонч ва трансчегаравий шериклик ғоялари бир-бирини тўлдирувчи ягона тизимни ташкил қилади.
Марказий ва Жанубий Осиё ўртасидаги ўзаро боғлиқликнинг энг муҳим йўналишларидан бири — транспорт-логистика соҳасидир. Марказий Осиё давлатлари денгизга тўғридан-тўғри чиқиш имкониятига эга эмас. Шу сабабли транспорт йўлакларини диверсификация қилиш, ташқи бозорларга чиқишни енгиллаштириш ва юк ташиш харажатларини камайтириш минтақанинг узоқ муддатли иқтисодий ривожланиши учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Мавжуд маълумотларга кўра, Марказий Осиё давлатларининг ташқи бозорларга транспорт орқали боғланиш даражаси тахминан 60 фоиз атрофида бўлиб, бу кўрсаткич Европа Иттифоқи ва АСЕАН давлатларида 95 фоиздан юқори. Шунингдек, минтақада транспорт харажатлари баъзан товар якуний қийматининг 50 фоизигача етади, бу эса ўртача жаҳон кўрсаткичидан бир неча баробар юқори.
Ана шу нуқтаи назардан Трансафғон коридори стратегик аҳамиятга эга. У Марказий Осиё давлатларига Ҳинд океани портларига энг қисқа чиқиш имконини беради, Жанубий Осиёни Марказий Осиё, Россия, Хитой ва Европа бозорлари билан боғлайди. Бу лойиҳа фақат темир йўл ёки транспорт масаласи эмас; у минтақавий иқтисодий интеграция, Афғонистонни тинч ривожланиш жараёнларига жалб этиш ва Евроосиёда янги савдо архитектурасини шакллантириш воситасидир. Шу маънода Ўзбекистон географик чекланганликни логистик устунликка айлантиришга интилаётган давлат сифатида майдонга чиқмоқда.
Афғонистон ушбу жараёнда алоҳида ўрин тутади. У Марказий ва Жанубий Осиёни боғловчи табиий кўприкдир. Ўзбекистоннинг Афғонистонга нисбатан сиёсати изчил ва амалий характерга эга. 2021 йилдан буён Афғонистонга 15 та гуманитар конвой орқали 13 минг тоннадан ортиқ инсонпарварлик ёрдами юборилган. Бундан ташқари, икки томонлама савдо-иқтисодий алоқалар ҳам жадал ривожланмоқда: 2025 йилда Ўзбекистон ва Афғонистон ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 1,7 миллиард АҚШ долларига етган бўлиб, бу олдинги йилга нисбатан 55 фоизга кўпдир. Бу рақамлар Ўзбекистон Афғонистонни муаммо манбаи сифатида эмас, балки минтақавий ривожланиш ва барқарорлик жараёнларининг муҳим иштирокчиси сифатида кўраётганини кўрсатади.
Термиз шаҳрининг танланиши ҳам тасодифий эмас. Термиз тарихан Марказий ва Жанубий Осиё ўртасида савдо, маданият, илм-фан ва динлар мулоқоти кесишган ҳудуд бўлган. Бу шаҳар қадимда Бақтрия, Кушон давлати, Буюк ипак йўли ва турли цивилизациялар алмашинувида муҳим марказ вазифасини бажарган. Бугун эса Термиз Ўзбекистоннинг жанубий дарвозаси, Афғонистон ва Жанубий Осиё билан амалий ҳамкорликнинг замонавий маркази сифатида шаклланмоқда.
Бунга аниқ мисоллар етарли. 2024 йил 29 августда очилган 36 гектар майдонга эга “Термиз” халқаро савдо маркази Афғонистон билан чегарадан 500 метр масофада жойлашган. У ерда 15 кунлик визасиз режим жорий этилган. Марказ ҳудудида 3000 дан ортиқ дўкон, божхона, банк, давлат хизматлари ва экспорт салоҳиятини намойиш этувчи инфратузилмалар фаолият юритмоқда. Ушбу савдо ҳудудида тақдим этилаётган маҳсулотларнинг йиллик экспорт ҳажми 1,2 миллиард АҚШ долларига баҳоланмоқда. Марказда 1000 дан ортиқ маҳаллий аҳоли ва 140 нафарга яқин Афғонистон фуқароси иш билан таъминланган. Бу эса ўзаро боғлиқлик ғояси қоғоздаги шиор эмас, балки иш ўринлари, экспорт, хизматлар ва инсонлар тақдири билан боғлиқ амалий воқелик эканини кўрсатади.
Яна бир муҳим мисол — “Термиз Карго Центр” халқаро транспорт-логистика хабидир. 2016 йилдан фаолият юритиб келаётган мазкур марказ Афғонистон, Тожикистон ва Туркманистон кесишган ҳудудда жойлашган. 2021 йилдан буён у БМТнинг Жаҳон озиқ-овқат дастури ва Қочқинлар бўйича олий комиссарлиги томонидан Афғонистонга гуманитар юкларни етказишда фойдаланиб келинмоқда. Демак, Термиз нафақат савдо ва логистика, балки инсонпарварлик дипломатиясининг ҳам муҳим таянч нуқтасига айланмоқда.
Шунингдек, 2018 йилда ташкил этилган Афғонистон фуқаролари учун таълим маркази ҳам Ўзбекистоннинг инсон капиталига қаратилган узоқ муддатли сиёсатини намоён этади. Бу марказда 17 та олий таълим ва 16 та ўрта махсус, касбий таълим йўналиши бўйича афғон ёшлари ўқитилмоқда. Фаолият давомида 800 нафардан ортиқ Афғонистон фуқароси таълим олган, уларнинг 200 нафари қизлар ва аёллардир. Бу рақамлар Афғонистонни барқарорлаштиришда таълим ва касб-ҳунар тайёргарлиги нақадар муҳим эканини кўрсатади. Чунки тинчлик фақат сиёсий келишувлар билан эмас, балки билимли, касбли ва ижтимоий фаол авлод орқали мустаҳкамланади.
Термиз мулоқотининг яна бир муҳим йўналиши — иқлим ва экологик барқарорлик масаласидир. Марказий ва Жанубий Осиё иқлим ўзгаришининг салбий оқибатларини кучли ҳис этаётган минтақалар сирасига киради. Сув танқислиги, чўлланиш, тупроқ деградацияси, ҳаво ифлосланиши, музликлар эриши ва табиий офатлар нафақат миллий, балки трансчегаравий муаммолардир. Шу боис иқлимга мослашув, сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, эрта огоҳлантириш тизимлари ва рақамли гидрологик маълумотлар алмашинуви Марказий ва Жанубий Осиё ҳамкорлигининг ажралмас қисмига айланиши лозим.
Ўзбекистон бу соҳада ҳам ташаббускор позицияни эгалламоқда. Самарқанд иқлим форуми, минтақавий иқлим саммити, “Яшил кун тартиби”, иқлим ўзгаришига мослашиш бўйича минтақавий стратегия ва атроф-муҳитни муҳофаза қилишга қаратилган минтақавий дастурлар шу йўналишдаги муҳим қадамлардир. Бу жараёнлар Марказий Осиё энди фақат экологик муаммолардан зарар кўрувчи ҳудуд эмас, балки уларга ечим таклиф этаётган фаол минтақавий субъектга айланаётганини англатади.
Маданий-гуманитар ҳамкорлик эса ўзаро боғлиқликнинг энг чуқур ва барқарор асосидир. Марказий ва Жанубий Осиё халқлари асрлар давомида умумий тарих, савдо йўллари, илм-фан, маданият ва маънавият орқали боғланиб келган. Бугунги кунда икки минтақанинг демографик салоҳияти ҳам улкан: аҳолининг 60 фоиздан ортиғини 30 ёшгача бўлган ёшлар ташкил этади. Бу омил таълим, илм-фан, академик алмашинув, инновация ва инсон капитали соҳаларида улкан имкониятлар очади.
Шу нуқтаи назардан Термиз мулоқоти фақат дипломатлар ёки экспертлар учрашуви эмас. У ёшлар, олимлар, тадбиркорлар, таълим муассасалари, маданият ва фуқаролик жамияти вакиллари учун ҳам янги имкониятлар эшигини очадиган платформа бўлиши керак. Чунки иқтисодий лойиҳаларни амалга ошириш учун ишонч, ишонч учун эса халқлар ўртасида яқинлик, ўзаро тушуниш ва маданий мулоқот зарур.
Самарқандга режалаштирилган ташриф ҳам шу маънода рамзий аҳамиятга эга. Самарқанд асрлар давомида Шарқ ва Ғарб, Марказий ва Жанубий Осиё, Яқин Шарқ ва Европа ўртасида илм-фан, савдо ва дипломатия маркази бўлиб келган. “Самарқанд руҳи” деганда айнан очиқлик, бағрикенглик, мулоқот ва умумий тараққиётга интилиш тушунилади. Президент Шавкат Мирзиёев дипломатиясида Самарқанд ана шу тарихий меросни замонавий халқаро ташаббуслар билан боғловчи майдонга айланди.
Хулоса қилиб айтганда, Термиз мулоқоти Марказий ва Жанубий Осиёни яқинлаштиришга қаратилган оддий анжуман эмас. У Ўзбекистоннинг янги ташқи сиёсий тафаккурини, минтақавий масъулиятини ва глобал даражадаги ташаббускорлигини ифода этувчи стратегик платформа ҳисобланади. Унинг негизида учта асосий ғоя мужассам: ишонч орқали мулоқот, мулоқот орқали ҳамкорлик, ҳамкорлик орқали умумий тараққиёт.
Бугун халқаро ҳамжамият Ўзбекистоннинг бу йўналишдаги ташаббусларини қўллаб-қувватламоқда. БМТ резолюциясининг қабул қилиниши, 40 дан ортиқ давлатнинг ушбу ташаббусга хайрихоҳлик билдириши, халқаро ташкилотлар, экспертлар ва минтақавий шерикларнинг Термиз мулоқотига қизиқиши бунинг яққол исботидир. Термиз мулоқоти орқали Ўзбекистон Марказий ва Жанубий Осиё ўртасида янги ишонч кўпригини барпо этмоқда. Бу кўприк савдо йўллари, темир йўллар, таълим дастурлари, маданий алоқалар ва инсонпарварлик ташаббуслари орқали мустаҳкамланади.
Шу боис Термиз мулоқотига минтақавий ҳамкорликнинг янги архитектураси сифатида қараш мақсадга мувофиқ. У Марказий ва Жанубий Осиёни фақат географик қўшни ҳудудлар эмас, балки умумий манфаатлар, умумий хавфсизлик ва умумий келажакка эга макроминтақа сифатида шакллантиришга хизмат қилади. Ўзбекистон эса бу жараёнда ташаббускор, ташкилотчи ва ишончли кўприк вазифасини бажармоқда.
